Hósvíkshagi
Landbúnaður
Náttúrulandafrøði
Lívfrøðiligt margfeldi
L e i ð i n t i l
Hósvíksverkætlanin
í F ø r o y u m
Hósvíksbólkurin
Jarðfeingi
Búnaðargrunnurin
Føroya Náttúrugripasavn
B u r ð a r d y g t s e y ð a b i t

Innihaldsyvirlit
Formæli 6
Burðardygt seyðahald 6
Hósvíksbólkurin 6
Hagabit 6
Hósvíksætlanin 6
Náttúrulandafrøði 8
Føroyska landslagið og veðurlagið 8
Vitan um hagan 9
Aðrar kanningar í Føroyum 10
Mannagongdir 11
Landbúnaður 12
Alment um støðuna 12
Hagatal og bit 13
Áseyðatalið 13
Lendisspell og jarðriv 14
Vísindaligar royndir 14
Royndir í øðrum londum 14
Hósvíksætlanin 15
Lækka áseyðatalið 15
Møguligar kanningar av seyði og grasi 16
Væntað úrslit 16
Djóralívið 18
Støðan í Føroyum 18
Djóralívið í Hósvík 20
Aðrar kanningar í Føroyum 21
Mannagongdir 22
Væntaði úrslit 23
Plantuvøksturin 24
Plantuvøkstur á fjallasíðum 24
Kunnleikin um hagan 25
Aðrar kanningar í Føroyum 25
Mannagongd í vakstrarkanningunum 26
Væntaði úrslit 27
Síðan landnám hevur
náttúran verið fyri stórum
broytingum orsakað av
ávirkan frá fólki, serliga
torvskurði og seyðabiti.
Hetta hevur merkt bæði
plantuvøkstur, djóralív og
landslag.
Endamálið við
Hósvíksverkætlanini er at
skipa fyri eini burðardyggari
nýtslu av lendinum og
fylgja við í menningini av
lívfrøðiliga margfeldinum.
Eisini skal landslagið
lýsast við atliti at jarðrivi og
vandanum fyri skriðulopum.
Vónin er, at áhugin fyri
eini burðardyggari nýtslu
av lendinum verður
kveiktur, so at bæði
náttúra og landbúnaður
kunnu mennast saman í
framtíðini.
Fíggjað hevur BP Amoco Exploration
Búnaðarstovan vísir vælvild við at lata
lendi til verkætlanina.
Lis Mortensen
Jarðfeingi
Brekkutún 1
100 Tórshavn
www.jardfeingi.fo
Gunnar Bjarnason
Búnaðargrunnurin
R.C. Effersøes gøta 4
100 Tórshavn
Janus Hansen
Anna Maria Fosaa
Føroya Náttúrugripasavn
V.U. Hammershaimbs gøta 13
100 Tórshavn
www.ngs.fo
Rættlestur: Marjun A. Simonsen
Uppseting: Janus Hansen
Prent: Jarðfeingi
Kápumynd: Janus Hansen
Myndirnar eru ogn hjá høvundunum,
undantiknar eru:
Keppavond á s. 11:
Karl A. Thomsen/FaroeNature
Seyðatættleiki á s. 13:
Matrikulstovan
Seyðatalið á Oyri á s. 14:
Rolf Guttesen, Frøði 2, 2001
C. staphylea á s. 21:
Hans Eli Sivertsen/FaroeNature
1. upplag: 10
11/12-2006
Eintak kann fáast við at venda sær til:
Lis Mortensen
T-post: lis.mortensen@jardfeingi.fo
Tlf: 357000

Navn: Toftahagi, Heimistovupartur
Matrikulnummar
Bøurin 1a
Hagin 5a
Vídd: 3,05 km2
Svarðloysi: 25%
Hægsta punkt: Vørlufjall, 633 m.y.h.
Nýtsla av lendið
1 Leiga til bónda 260.000 m2
Verkætlan
2 Einki bit 600.000 m2
Bit í summarhálvu
3 Undir 300 m.y.h. 1.100.000 m2
4 Yvir 300 m.y.h. 895.000 m2
5 Niðanfyri vegin 230.000 m2
Skipan og skurður
Skipan Skurður
Eldri skipan 120 Um, 60
2006 118 Um 100
2007 - 111 Gott 90, mett
Verkætlan 60 Um 80, mett
4
1:20.000 topografiskt kort av Heimistovuparti.
Reyðu linjurnar eru ætlaði stik.






Burðardygt seyðahald
Festið 5a í Hósvík verður nú leigað
til Hósvíksverkætlanina. Talan er
um Heimistovupart í Toftahaga
– hereftir skrivað Hósvíkshagi.
Hervið kunnu teir føroysku
stovnar, sum varða av landbúnaði
og náttúru, fyri fyrstu ferð gera
longri vísindaligar royndir við
hvussu bit ávirkar lendi.
Tríggir føroyskir stovnar vilja
við hesum bóklingi stutt lýsa tær
verkætlanir, ið ætlanin er at fara
undir. Tær eru:
N á t t ú r u l a n d a f r ø ð i l i g a r
verkætlanir, ið skulu lýsa
landslag, jørðildi og veðurlag.
L a n d b ú n a ð a r f r ø ð i l i g a r
verkætlanir, ið skulu lýsa, hvussu
seyðahaldið kann skipast á ein,
fyri náttúruna, burðardyggan
hátt.
Djórafrøðiligar verkætlanir, ið
skulu lýsa hvussu djórasløgini
eru tengd at ytri umstøðum og
hvørjar broytingar fara framm,
tá hesar broytast.
Plantufrøðiligar verkætlanir,
ið skulu lýsa menningina í
gróðrarlagnum og fylgja við,
hvørji plantusløg hvørva og
hvørji koma aftrat.
Hósvíksbólkurin
Ein stýrisbólkur hevur leiðsluna
av verkætlanini. Í hesum
bólkinum sita: Anna Maria Fosaa,
Føroya Náttúrgripasavn, Lis E.
Mortensen, Jarðfeingi og Gunnar
Bjarnason, Búnaðargrunnurin.
•
•
•
•
Hagabit
Í øldir hevur nógv seyðabit verið
í høgunum. Eingin veit fyri víst,
hvussu lendið hevði sæð út, um tað
ikki var bitið. Men ymist bendir
á, at bitið hevur verið meira, enn
lendið tolir, og at støðan seinnu
árini ikki er broytt til tað betra.
Mest sum øll nýtslan av høgunum
byggir á gamla siðvenju, sum so
við og við er lógarfest. Ongar
almennar reglur eru, sum avmarka
bitið, og ongar royndir hava
verið gjørdar at kanna, hvussu
stóra ávirkan seyðabitið hevur á
gróðurin og lendið.
Hósvíksætlanin
Ætlanin er at fáa stikað
Hósvíkshaga av móti øllum
grannahøgunum fyri kunna hava
skil á, hvussu nógv seyður bítur
hagan, og at stika hann sundur í
tveir partar. Soleiðis at í:
1/3 av haganum verður einki bit
av størri dýrum, hvørki á sumri
ella vetri
2/3 av haganum verður avmarkað
bit um summarhálvuna og einki
um veturin. Lendið oman fyri
300 m.y.h. (metrar yvir havi)
skal stikast frá fyri at kunna
avmarka bitið her enn meira
Fyri at kunna fáa eina enn betri
mynd av, hvørja ávirkan bitið
hevur, er ætlanin at fáa avtalu við
minst tveir hagar afturat, har:
•
•
bitið verður avmarkað niður á
sama støði um summarið sum
í Hósvíkshaga, men seyðurin
verður at ganga í haganum um
veturin og fáa ískoytisfóður
eftir tørvi
bitið og røktin verður siðbundin,
tó skal seyðurin hava ískoyti
seinna partin av vetrinum og út
á várið eftir tørvi
Tað, at avmarkað øki verða
bitin ymist í longri tíð, letur
upp fyri møguleikanum at gera
náttúruvísindaligar kanningar,
sum vísa, hvat árin bit hevur á
sjálvt seyðahaldið, umframt hvør
ávirkanin er á vøkstur, skordýr,
fuglalív, harur og aðrar partar av
náttúruni.
Tilsvarandi royndir eru gjørdar
í øðrum londum, men ikki ber
til at flyta teirra úrslit beinleiðis
yvir til okkara, tí umstøðurnar eru
rættuliga ymiskar. Umráðandi er,
at royndir verða gjørdar í Føroyum
fyri at vísa á, hvørja árvirkan bitið
hevur á gróðurin her á landi, og
ikki minst fyri at vit kunnu hava
fólk her í landinum, sum kenna til
evnið.
Umframt kanningarnar hjá
stovnunum í Hósvíksbólkinum
er ætlanin, at aðrir vísindastovnar
skulu kunna gera royndir í
haganum, um tær ikki órógva
virksemi, sum er í haganum
frammanaundan.
•
•
6
Formæli


Føroyska landslagið og
veðurlagið
Niðurbrótingin av føroyska
basaltháslættanum tók rættiliga
dik á seg í ístíðunum, sum
byrjaðu fyri 2,6 milliónum árum
síðan. Í hvørjari ístíð savnaðust
skriðjøklar og óku út á sjógv.
Skriðjøklarnir høvdu stórt
grót og nógv tilfar við sær út á
sjógv. Harvið broyttust lægdir
til djúpar dalar og firðir við
Lis Mortensen
cand.scient.
Náttúrulandafrøðingur
Mortensen, L.E. 1996
Landskab og jordbund
I Leynavatnområdet. In
“Topografisk atlas for
Færøerne”, ed. Rolf
Guttesen
Det Kongelige Danske
Geografiske Selskab og
Kort- og Matrikelstyrelsen,
København.
Humlum, O., Christian-
sen, H.H., Svensson, H.
and Mortensen, L.E. 1996
Moraine systems in the
Faroe Islands: Glacio-
logical and climatologi-
cal implications.
Danish Journal of Geogra-
phy, vol 96.
Christiansen, H.H and
Mortensen, L.E. 2002
Arctic Mountain Meteo-
rology at the Sornfelli
Mountain in Year 2000 in
the Faroe Islands.
Fróðskaparrit, vol 50.
Náttúrulandafrøði
Ovaru partarnir av Hósvíkshaga hava arktiskt
veðurlag. Hesi øki eru serliga merkt av nógvum avfalli,
frosti og tiðningi. At hagin eisini er brattur og verður
nógv bitin, hevur við sær, at jarðrivstrýstið verður
høgt. Sum sæst á jarðrivskortinum, eru næstan 25%
av Hósvíkshaga hellusvað og svarðloysi. Kanningar
komandi tíðina fara at lýsa landslag, jørð og veðurlag,
og hvørjir faktorar stýra jarðrivinum.
8
Eysturoyarsyllin
Ístíðirnar skapaðu landslagið
brøttum líðum, meðan høvdir í
upprunaliga landslagnum komu
at standa næstan órørdar eftir,
sum opin fjallalandsløg og slættir
fjallatoppar.
Føroyar liggja avbyrgdar úti í
Norðuratlantshavi í flógvum
havstreymum, og hetta hevur elvt
til eyðkenda havveðurlagið við
lítlum hitamuni millum summar
og vetur, nógvum mjørka og
nógvum regni.
Veðurlagið fram við sjóvarmála-
num í Føroyum er tempererað
veðurlag við miðalhita í august
upp á uml. 11°C. Veðurlagið
fer frá at verða bólkað sum
tempererað til at vera arktiskt, tá
ið miðalhitin fyri heitasta mánað
er minni enn 10°C. Fyri hvørjar
100 metrar upp frá sjóvarmála-
num kólnar luftin 0,7°C, og
tað merkir, at vit eru farin um
markið frá tí tempereraða til tað
arktiska veðurlagið longu einar
200 metrar yvir havi. Føroyska
landslagið fevnir sostatt um sjálvt
markið millum tempererað og
arktiskt veðurlag, og uml. 80%
av føroyska landøkinum hevur
arktiskt veðurlag.
Í tí arktiska beltinum í
landslagnum eru jarðrivstilgongd-
irnar serliga virknar. Tá ið veður
og vindur slítur klettin við salt,
hita og kulda, so tærist kletturin,
og rivurnar í klettinum víðkast.
Hartil hevur plantugróðurin stutta
vakstrartíð, og ovasta jørðildið er
merkt av frostnálum, sum elva
til viðkvæmi fyri vatni og vindi.
Hetta sæst serliga væl á økjum
við svarðloysi og í brattlendi.
Vitan um hagan
Landslagið í Hósvík
Jarðfrøðiliga liggur Hósvíkshagi
á markinum millum miðfláir
og ovastu fláir. Í ístíðini
tóku skriðjøklar seg upp í
Hósvíksdalinum, og teir óku
makliga úr dalbotninum út í
Sundalagið suðureftir ímóti
táverandi sjóvarmálanum.
Hósvík er eitt av teimum støðum
í Føroyum,
har ísurin var tjúkstur; hann
var einar 600-700 metrar
omanfyri, har sjóvarmálin er nú.
Reyðafelstindur og møguliga
eisini Árnadalstindur dagaðu upp
úr ísinum og stóðu sum nunatakkar
úr samføstu skriðjøklunum fyri
einum 20.000 árum síðan.
Heimaripartur av Hósvíkshaga
er sunnara rondin av ísbrýnda
dalinum. Norðari parturin av
Hósvíkshaga hevur ligið undir
tjúkkum ísi, men ísurin hevur verið
nógv tynri í sunnara partinum og
ovastu pørtunum av haganum.
Nøkur fyribils úrslit
Jarðrivskortið
Øki í Hósvíkshaga, sum eru merkt
av svarðloysi, t.e. vantandi gróðri,
eru kortløgd eftir loftmyndum,
sum eru tiknar í 2000 og 2002.
Hesi úrslit, sum síggjast í talvuni,
vísa, at næstan 25% av haganum
í høvuðsheitum er hellusvað og
svarðloysi.

Graslendi og svarðloysi
Hósvíkshagi í
skýming
Svarðloysi og hellusvøð í Heimistovuparti

Hesi øki kunnu bólkast í:
Hellusvað, t.e. ber hella, sum
er vanlig í homrum og ábærum
støðum.
Svarðloysi, sum er ber øki í
leysum grýtutum lendi í erva.
Her er keppavond vanlig.
Skriður og grótlop í líðum.
Økið í Hósvík hóskar væl til júst
jarðrivskanningar. Økið umboðar
ein vanligan føroyskan haga á
miðøkinum. Nógv av lendinum
vendir norðureftir, og tað vil
siga, at hetta er eitt av teimum
økjunum, sum væntandi hevur
serliga høgt rivtrýst orsakað av
nógvum avfalli, nógvum seyðabiti
og heldur vánaligum líkindum
fyri plantugróðri, ið standast av
brattlendi og ringum sólargangi.
•
•
•
Jarðvandakanningar í Hósvík
Frá juni 2006 til september
2006 gjørdu fólk frá Roskilde
Universitetscenter jarðkann-
ingar í Hósvíkshaga saman við
Jarðfeingi. Ein líð við skriðulopum
og jarðkropi, sum fevndi um uml.
100 x 100 metrar, varð útvald til
kanningarøki. Nógvir
eginleikar í jørðini
vórðu kannaðir,
m.a. evnistyngd,
slag av jørðildi og
jørðildisstyrki.
Endamálið við
kanningunum var at
rokna út ein trygdar-
faktor (en. safety factor), sum kann
siga nakað um, hvussu viðbrekið
eitt øki er fyri broytingum, sum
t.d. fyri omanlopi, áarlopi og
skriðulopi. Grundleggjandi er
tað galdandi, at um skúvtrýstið
(en. shear stress) – t.e. orkan,
sum dregur tilfarið oman brekku
– vinnur á skúvmegini (en. shear
strength) – t.e. orkuni, sum heldur
tilfarinum aftur – so er trygdar-
faktorurin lágur og vandin fyri
omanlopi stórur.
Kanningar av hesum slag skulu
gerast yvir eitt tíðarskeið, og
eydnast tær, kunnu tær peika á
tey viðurskifti, sum eru serliga
týdningarmikil fyri trygdarfakto-
rin í føroyska umhvørvinum. Slík
vitan er avgerandi í sambandi
við at meta um skriðulopsvanda
á einum øki og frægastu hættir
til at fyribyrgja skaðanum. Tað,
sum kanska ger hesar kanningar
serliga áhugaverdar, er, at hesin
kanningarháttur møguliga
kann mennast, soleiðis at hann
kann nýtast á øðrum økjum í
Føroyum.
Aðrar kanningar í
Føroyum
Skriðulopskanningar hava verið
gjørdar undir Kjølinum í Klaksvík
í nøkur ár. Tann stóra skriðan,
sum leyp oman yvir Kjalarvegin
í september 2000 er uppmáld, og
virksemið fram við allari líðini
er kortlagt. Aftur at hesum eru
jarðskurðir lýstir, og tíðleikin av
skriðulopum er kannaður við C14
tíðarfestingum.
Kanningarnar hava staðfest,
at skriðulop undir Kjøli koma
10
Minsta hallið er myrkagrønt, og mesta er
reytt. Áir eru bláar
Lendissløg við ongum plantuvøkstri
Hellusvað og svarðloysi 750.000 m2 24,6 %
Skriður 2.500 m2 0,08 %
Størri grótlop 500 m2 0,02 %
Svarðloysi tilsamans 753.400 m2 24,7 %
Toftahagi Heimaripartur,
samanlagt øki
3.050.000 m2 100 %
Hæddarlinjurnar eru merktar við liti fyri
hvørjar 100 metrar
Hellusvað í haganum
fyri við ávísum millumbilum
í norðara partinum, og at tann
sunnari endin er nógv merktur
av skalvalopum. Hesar kanningar
hava havt við sær spurningar
um eginleikarnar hjá føroyskum
skriðum og omanlopum, tí tey
tykjast hava eginleikar, sum ikki
eru so vanligir sum t.d. í Noregi
og Íslandi. Kanningarnar í Hósvík
kunnu geva týdningarmikil íkast
til at svara hesum spurningum.
Mannagongdir
Veður
Veðrið í Føroyum er sera skiftandi
úr einum stað í annað. Hetta sæst
í t.d. avfalsmátingum og talið á
sóltímum kring oyggjarnar.
Tá ið vit í hesi verkætlan kanna
broytingar í plantuvøkstri,
djóralívi og rivviðurskiftum
fyri bert at nevna nøkur dømi,
kann væntast, at veðrið hevur
ein týðandi leiklut. Fyri at vera
vís í, at veðurdáturnar umboða
umhvørvið í Hósvík, verður mett
skilagott í eitt tíðarskeið at seta
upp eina sjálvvirkandi veðurstøð
í Hósvíkshaga, sum mátar m.a.
lufthita, avfall, luftrýst, vind,
innstráling og útstráling.
Landslag, jørðildi og jarðriv
Hósvíkshagi og grannaøkini
verða neyvliga kortløgd við atliti
at topografi og landslagssløgum.
Sambært hesum verða jarðkann-
ingar gjørdar í útvaldum støðum,
sum kunnu lýsa søguna á staðnum,
tíðleikan av t.d. jarðvandum og
búning av jørðildinum. Hetta
hevur við sær, at jarðskurðir skulu
gerast á minst 15-20 støðum um
allan hagan aftur at teimum fýra,
sum longu eru gjørdir.
Lendið í Hósvík er viðbrekið
fyri rivi og er merkt m.a. av
svarðloysi í erva, skriðulopum,
keppavond, jarðkropi og
grótlopum. Kanningarnar fara
at vísa, sambandið er millum
t.d. jarðfrøðina, hvønn veg økið
vendir, hæddina yvir havi, seyðabit
og plantuvøkstur. Ein spurningur,
sum ætlanin er at kanna nærri, er,
um øki, sum hava verið ábær í
ístíðini, eru serliga viðbrekin fyri
rivi orsakað av djúpari tæring.
Hetta kann vera serliga galdandi í
homrum ella á støðum, har ávísar
basaltfláir koma undan.
Ætlanin er at seta upp kanningar-
skráir í teim ymsu pørtunum
í Hósvíkshaga, har seyðabitið
verður meir og minni avmarkað.
Hesar kanningarskráir fylgja
við teimum ymsu sløgunum av
svarðloysi fyri at kanna, hvussu
skjótt og ógvisliga broytingarnar
fara fram í teim ymsu landslags-
eindunum. Við støði í slíkum
kanningum ber til at fara stigið
víðari og finna týdningarmestu
valdarnar, ið elva til broytingar.
Størri vitan um partarnar, sum
ávirka trygdarfaktorin í føroyska
umhvørvinum, fer at gera gagn
aðrastaðni í Føroyum í sambandi
við t.d. at avmarka jarðvandar,
ið standast av skriðulopum og
áarlopum.
11
Keppavond
Útsýnið oman ígjøgnum Hósvíkshaga

Alment um støðuna
Føroyar eru um 1399 km², og
av hesum øki eru um 1286 km²
hagi, sum næstan bara verður
havdur til seyðabit.
Tað eru eingi álítandi almenn
hagtøl tøk fyri alt landið um
áseyðatal og/ella um skurðin úr
høgunum. Tær metingarnar, sum
eru, eru gjørdar út frá útflutningi
av seyðaskinnum og nýtsluni av
heilivági og koppingarevnum.
Gunnar Bjarnason
cand.agro.
Landbúnaðarfrøðingur
Bjarnason, G., et al. 2006.
At lesa landið
- burðardygt hagabit.
Nordisk Ministerråd,
2006:586
Metoder at konstatere,
kvantificere og at
forebygge jorderosion i
skovfrie fjeldregioner
Tórshavn, 21.-25. sep.
1998
Bjarnason, G., 2006
An estimate of soil
erosion on Faroes
Fyrilestur á InterNorden,
Finland 30. juni – 2. juli
Jónsdóttir, R., et al. 2001.
Fatty acid composition
of Faroese lamb meat.
Icelandic Fisheries
Laboratories, Rep. nr. 36-
2001
Landbúnaður
Seyðahaldið í Føroyum er eyðkent við, at næstan
allur seyðurin gongur úti árið runt, av høgum áseyðatali
í mun til grasfeingið og av at seyður gongur allastaðni.
Ein avleiðing er, at grasgróðurin er væl minni, enn um
bitið var betur lagað eftir gróðrarfyritreytunum. Við at
gera royndir við ymsum biti í einstøkum høgum fer eftir
nøkrum árum at bera til at siga, hvussu seyðahaldið
kann skipast á ein burðardyggari hátt.
12
Steinrípur á háfjallinum
Flekka við lambi
Tøl, sum eru til skjals um
áseyðatalið í høgunum, eru minni
enn so altíð eftirfarandi, sjálvt
um tey eru nógv nýtt gjøgnum
tíðirnar, men einki betri finst.
Metingarnar vísa, at um 70.000
áseyðir eru í høgunum í Føroyum,
og at skurðurin er um 0,7 seyður/
áseyð. Uttan iva er heilt stór
spjaðing í, hvussu nógv verður
flett fyri hvønn áseyðin.
Eftir hagtølunum ganga í ymsu
bygdunum 9-172 áseyður/km².
Úr Seyðabrævinum, lógarverk
frá 1298, ber til at lesa, at tá
høvdu jarðareigararnir í Føroyum
ognarrætt til hagarnar og ikki bert
rætt til at hava seyð í haganum,
sum vanligt var – og er – í Íslandi
og í Noregi. Síðan er skipanin í
Føroyum bara vorðin enn meira
rótfest.
Hagatal og bit
Síðan Seyðbrævið varð skrivað,
eru hagarnir skiftir meira og meira
sundur, og einki bendir á, at tann
gongdin er steðgað. Tøknin í dag
ger tað møguligt at hava hagarnar
nógv smærri enn áður.
Áðrenn heilivágur og
koppingarevni av ymsum slagi
komu, og røktin um veturin og
várið gjørdist betri, ofta doyði
nógvur seyður um vetrarnar og um
várarnar. Tað at røktin er broytt
hevur havt við sær, at áseyðatalið
í dag er nógv meira støðugt. Eisini
eru ærnar væl størri, og talið á
lívførum lombum er hægri enn
fyrr. Avleiðingin er, at seyðurin
hevur ein væl størri fóðurtørv
bæði á sumri og á vetri. Dagliga
seyðarøktin restina av árinum og
áseyðatalið eru í stóran mun ikki
broytt tilsvarandi.
Áseyðatalið
Fyri at skilja støðuna í dag er
neyðugt at líta eitt sindur aftur
um bak.
Landbúnaðurin fyrr í Føroyum
kann skiljast sundur í bø og haga.
Úrtøkan úr bønum var til egna
nýtslu – serliga korn og hoyggj
til neytini. Seinni komu eplini
afturat. Úrtøkan úr haganum var
ullin, og hon var til útflutnings,
seyðakjøtið var meira at kalla
framíhjá hjá teimum, sum áttu
jørð.
Fyri at fáa sum mest av
útflutningsvøru, ull og ullvørum,
var nýtslan av øllum lendi í
landinum fult og heilt lagað til
seyðahaldið:
flest møguligir geldseyðir vóru
í haganum
áseyðatalið var so stórt sum til
bar
seyðurin slapp í bøin um
heystarnar, beint sum kornið
var skorið og hoyggið borið inn,
og hann slapp at ganga heilt til
kornið nældi aftur um várarnar
Høga skipanin í høgunum í
Føroyum, ið hevði til endamáls
at fáa sum mest av ull, er kend
aðrastaðni frá. Allastaðni, har ullin
var høvuðsvøran frá seyðahaldi-
num, var talið á vaksnum seyði
so stórt sum møguligt.
•
•
•
13
Seyðatættleiki. Áseyðir/km2
Svarðloysi

Lendisspell og jarðriv
At gróðurin í høgunum verður
bitin, ávirkar nógv hvørji grassløg
vaksa í haganum og lutfallið teirra
millum. Meira gróðurin verður
troyttur við biti, meira taka grøs
seg fram, sum tola nógv bit, ella
gróður, sum gagnast seyðinum
heilt illa ella als ikki, sum t.d.
mosi ella grøs, sum í ringasta føri
eru eitrandi. Hendan broytingin
verður kallað lendisspell (en. land
degradation)
Men tað kann eisini henda,
at gróðurin doyr, og vit fáa
svarðloysi. Svarðloysi kemur
fyrst har, sum vakstrarumstøður-
nar eru ringastar frammanundan,
t.d. í erva ella har ábart er.
Er bitið áhaldandi størri, enn
gróðurin tolir, gerast svarð-
loysini størri og fleiri, og restin
av haganum verður vaksin við illa
ella ikki etandi grøsum.
Í ringasta føri hava
svarðloysini jarðriv (en.
soil erosion) við sær, t.e.
at moldin fýkur og verður
tikin burtur við regni, har
jørðin er viðkvom fyri
jarðrivi. Hendir tað, bøtist
skaðin ikki aftur, um vit
nýta ein mansaldur sum
mátistokk fyri tíð.
Íslendskir serfrøðingar á økinum,
meta at hagarnir í Føroyum eru
rættiliga illa farnir av biti, men
teir siga eisini, at jørðildið í
Føroyum sær ikki út til at vera
so viðbrekið fyri jarðrivi, sum
jørðildið í Íslandi. Ein nýggj
meting hjá vísir, at smá 20% av
Føroyum – ella umleið sama vídd
sum Eysturoy – er svarðloysi.
Vísindaligar royndir
Ongar vísindaligar kanningar eru
gjørdar í Føroyum fyri at lýsa,
hvussu støðan er við lendisspelli og
jarðrivi, sum stendst av seyðabiti,
í høgunum. Men ymist bendir á,
at hagarnir hava verið troyttir í
meira lagi í nógv ár. Eitt nú vísa
skrásetingar á Oyri í Borðoy, at
bæði talið á lembdum lombum
og skornum lombum er fallið
um 20% í árunum 1813-1892,
sí mynd. At meta eftir myndini,
er fallið rættiliga støðugt allan
vegin. Eingin kanning er gjørd
av, hvussu gongdin hevur verið á
Oyri í Borðoy síðan 1892.
Ábendingar eru um, at áseyðatalið
er lækkað í eldri tíðum, men
heimildirnar eru ikki altíð
eftirfarandi.
Royndir í øðrum londum
Í øðrum londum eru nógvar
kanningar gjørdar fyri at lýsa
støðuna viðvíkjandi lendisspelli
og jarðrivi bæði innan- og
uttangarðs og hvørja ávirkan bit
hevur á lendið.
Í Noregi eru bert smávegis
trupulleikar av lendisspelli og
jarðrivi í høgunum, har seyður
gongur. Í Norðurnoregi, har
reindýr ganga, eru trupulleikar
av ov nógvum biti. Men trupult
hevur verið hjá myndugleikunum
at gjørt inntriv, tí sámarnir hava
ikki viljað viðurkent trupulleik-
arnar. Teir hava eisini reindýrini
14
Øki illa farið av jarðrivi
Mosi
Seyðafellini hvørva, tá ið heilivágur og
koppingarevni koma
Seyðatalið á Oyri frá 1810 til 1890
gangandi úti alt árið, og ikki minst
hava norskir politikarar havt ringt
við at taka avgerðir, sum ganga
ímóti sámiskum áhugamálum.
Íslendingar hava heilt síðan 1907
arbeitt við at avmarka jarðrivið
og lendisspellið. Nú eru teir
komnir so langt, at semja er gjørd
millum íslendska bóndafelagið
og myndugleikarnar, at stuðulin
til seyðakjøt er treytaður av,
at áseyðatalið hjá tí einstaka
bóndanum ikki er størri, enn
tað hagin eftir vísindaligum
metingarhátti ber.
Í Útsynningsgrønlandi eru
kanningar gjørdar av lendisspelli
og jarðrivi, og reglur eru settar
fyri, hvussu nógv bit kann vera í
haganum. Er bitið ov nógv, hava
myndugleikarnir heimild til at
skipa fyri at fáa seyðin fluttan í
annan haga og/ella at krevja, at
hagin verður friðaður fyri seyði
um veturin.
Í teimum trimum undannevndu
londunum er næstan allur seyðurin
inni um veturin.
Hósvíksætlanin
Fyri at kunna gera royndina í
Hósvík er neyðugt at taka seyðin
úr haganum 6-7 mánaðir um árið.
Til tess krevst seyðahús, grasbøur
og fólk at taka sær av seyðinum.
Royndarstøðin hevur játtað, at
hósvíksbólkurin kann gera ein
part av fyrireikandi arbeiðinum í
samband við at byggja seyðahús á
Royndarstøðini. Per H. Liahagen,
norskur landbúnaðarráðgevi,
teknaði grundtekningina,
Sverri Heinessen, arkitektur,
gjørdi tekningina og metti um
byggiprísin og MBM metti um
prísin at innrætta seyðahúsið.
Lækka áseyðatalið
Við at lækka áseyðatalið ber helst
til bæði at bøta um kjøtskurðin úr
haganum og at minka um slitið
á hagarnar. Men áseyðatalið í
flestu høgunum er ikki broytt frá
ullarskipanini, sjálvt um kjøtið er
1
Í støðum er nærum alt farið av jarðrivi
Hellusvøð og svarðloysi
70000
Um 1920 kom
heilivágur v.m.
Á
se
yð
at
al
Tíð

tað einasta, sum hevur áhuga hjá
eigarunum í dag.
At áseta áseyðatalið er uppgáva
hjá hvørjum einstøkum haga,
og skal tað gerast eftir bestu
sannføring (§ 5 í hagalógini).
Lækkar ein einstakur hagi
áseyðatalið, verður meira
gras í haganum, og seyður úr
grannahøgunum legst í hagan.
Er stik millum hagarnar, kann
tað í ein vissan mun halda seyði
aftur, men í longdini er tað tungt
at forða seyðinum at reika millum
hagar, serliga har fjøll eru. Fleiri
grannahagarnir eru, truplari
verður at finna eina semju um at
lækka áseyðatalið.
Undannevndi vandi minkar nógv
um hugin at lækka áseyðatalið í
teimum einstøku høgunum.
Alt hetta hevur við sær, at
føroyingar hava troytt og
framvegis troyta hagarnar so
nógv, sum teir kunnu.
Tað sær tíverri eisini út til, at stórur
partur av hagaeigarunum ikki
havi givið sær far um, at broytta
røktin økir nógv um fóðurtørvin
hjá seyðinum allar ársins tíðir.
Økti fóðurtørvurin hevur við sær,
at seyðurin bítur meira. Tað hevur
meira lendisspell og meira jarðriv
við sær, um einki verður gjørt
fyri, at meira gras skal grógva í
haganum.
Møguligar kanningar av
seyði og grasi
Grasgróðurin – hvussu nógv
gras grør í haganum í mun til
bitið
Lendisspell – hvussu er
fóðurvirðið í grasinum í mun til
bitið
Jarðriv, svarðloysi og hellusvað
– hvussu nógv hongur tað saman
við bitinum
Seyður
Kjøtskurður og vøkstur – í
mun til bitið
Sníkar – í mun til bitið
Trivnaðurin í aðrar mátar
– t.d. ull, tal á kastaðum
lombum, strongd og seyð-
og lambadeyði – í mun til
bitið
Seyðahús
Íløgutørvur (seyðahús, bøur,
amboð, goymsla o.a.)
Rakstrarkostnaður
Arbeiðstørvur/lønsemi
Væntað úrslit
I. Í haganum við ongum biti
Grasið kemur rættiliga skjótt
fyri seg, har svørður er, men tað
kemur at taka langa tíð, áðrenn
svarðloysini rættiliga svarða
aftur.
II. Í haganum, har bitið um
summarið og út á heystið
verður minkað munandi, og
einki bit er um veturin
Eftir nøkrum árum rokna vit við
at kunna vísa á:
•
•
•
•
◦
◦
◦
•
◦
◦
◦
16
Hellusvøð og svarðloysi
nógv meira gras verður hjá
seyðinum at bíta, ja møguliga
nóg mikið til, at allar tær vaksnu
ærnar kunnu klára at ganga við
2 lombum
fóðurvirðið vrða betri í
grasinum, tí fóðurgrøs, ið eru
betri, koma fyri seg
svarðloysini verða minni og
færri, tí lutfalsliga minni partur
av grasgróðrinum verður bitin
áseyðurin og skurðurin verður
størri, tí lívskorini bæði um
veturin inni og í haganum um
summarið, gerast væl betri
tørvurin á heilivági verður
minni, tí áseyðurin hevur væl
•
•
•
•
•
betri lívskor alt árið
seyðurin verður betur fyri:
ærnar kasta færri lomb, ærnar
lemba fleiri lomb, og seyð- og
lambadeyðin verður minni.
fíggjarliga úrslitið verða neyvan
betri samanlagt, hóast skurðurin
verður betri og javnari frá ári til
árs, tí íløgur og rakstrarútreiðslur
gerast størri við at hava seyðin
inni.
III. Bitið í haganum verður
minkað, seyðurin gongur úti
alt árið, men fær fóðurískoyti
seinnapartin av vetrinum og
út á várið.
Eftir nøkrum árum rokna vit
við at kunna vísa á, at úrslitið
samanborið við royndina
omanfyri, roynd II, verður:
heldur minni gróður
heldur lægri fóðurvirði í
grasinum,
svarðloysini minka og fækka
ikki so nógv, og har fólk geva
seyðinum, verða trupulleikarnir
•
•
•
•
•
við lendisspelli stórir
áseyðurin og skurðurin minni
tørvurin á heilivági minkar ikki
so nógv, kanska als ikki
seyðurin ikki eins væl fyri sum í
roynd II
Vit rokna við einum betri
fíggjarligum úrsliti enn í roynd II,
men tað fer at sveiggja væl meira
enn í roynd II.
IV Bitið í haganum verður
óbroytt, t.e. eftir siðvenju,
og seyðurin gongur úti alt
árið, men fær fóðurískoyti
seinnapartin av vetrinum og
út á várið
Gróðurin verður verandi óbroyttur,
eins og lendisspellið, svarðloysið,
tørvurin á heilivági o.a. heldur
ikki broytist. Vit rokna við, at á
økinum har seyðurin fær fóður,
verða trupulleikar við lendisspelli
mestir.
Skurðurin og fíggjarliga úrslitið
verður slakari enn í roynd III og
fer at sveiggja væl meira.
•
•
•
1
Svarta við hornum
Selatrað er yvir av Hósvíkshaga

Støðan í Føroyum
Seyðurin er tann mest eyðsýndi
parturin av djóralívinum í
haganum. Samstundis hevur
hann eisini so mikið stóra ávirkan
á vøksturin, at hann myndar
skordýra- og fuglalívið.
Um 54 sløg av fugli eiga javnan
í Føroyum. Fyribils reyðlistin,
sum Náttúrugripasavnið gav út í
Janus Hansen
MSc
Lívfrøðingur
Bengtson, S.A. 1981.
Terrestrial Invertebrates
of the Faroe Islands: III.
Beetles (Coleoptera):
Check-list, distribution,
and habitats.
Fauna Norvegica B.
Fosaa, A. M. et al. 2004.
Dalar og Fjøll. In: Fosaa,
A. M., Gaard, E. & Dals-
garð, J. (Eds.). Føroya
Náttúra
Føroya Skúlabókagrunnur,
Tórshavn
Fosaa, A.M., Gaard, M. &
Hansen, J. 2005.
Reyðlisti
Føroya Náttúrugripasavn
Djóralívið
Djóralívið í Hósvíkshaga sær út sum aðrastaðni, har
seyður gongur um tað mesta. Har tað er slætt og vátt,
síggja vit fuglasløg, ið eru eyðkend fyri hetta búøkið,
eitt nú mýrisnípu og spógva. Tá ið mjørki og slavið er,
glitra lokkanet í veitum og giljum. Góðar dagar kunnu
firvaldar síggjast heilt ovarlaga. Í homrum í erva og
longri niðri hoyrast steinstólpur. Í láglendinum eru
tjøldur og másafuglar. Sermerkt fyri Heimistovupart er,
at eitt skatumása- og eitt ternubøli eru har. Kanningar
fara at vísa, hvørji djórasløg eru her, og hvussu tey
eru knýtt at vøkstrinum.
18
Mýrisnípa
Lokkanet í einari veit
2005, vísir, at fuglalívið sum heild
er í afturgongd, og nógv fuglasløg
verða mett sum hótt.
Fuglabjørgini og lundalondini
eru fuglaríkastu partarnir av
náttúruni, og bjørgini í teimum
einstaku oyggjunum verða øll
roknað sum Important Bird
Area (Týdningarmikil fuglaøki)
sambært BirdLife International.
Økið við Sandsvatn, Gróthúsvatn
og Søltuvík er einasta økið, sum
ikki er fuglaberg, men sum verður
roknað sum Important Bird Area.
Nærum allar tær kanningar, sum
hava verið gjørdar av ryggleysum
djórum á landi í Føroyum, hava
verið løtumyndir, og tí ber í
flestum førum ikki til at siga nakað
um nakra gongd. Fleiri kanningar
hava tó gingið yvir fleiri ár. Í
tíðarskeiðinum 1979-1987 vórðu
svartaklukkur og onnur skordýr
innsavnaði í Havnardali. Tíverri
eru broytingarnar frá ári til árs
so stórar, at ein møgulig gongd
yvir hesi 8 árini sæst ikki aftur.
Neyðust er við kanningum í eitt
longri tíðarskeið.
Firvaldar og blómuflugur hava
verið innsavnað í fleiri ár, og har
verða á hvørjum ári funnin nýggj
sløg. Hóast blómuflugan Syritta
pipiens einans varð funnin í 1915,
so var líkt til, at hon í 2005 og 2006
nørdist í Sandoynni. Harumframt
er blómuflugan Eristalis pertinax,
sum stutt síðan varð staðfest
fyrstu ferð, nú at síggja um allar
Føroyar.
Fyri fleiri sløg eru frábrigdi,
sum einans síggjast í Føroyum.
Blómuflugan grímusveima
(Melanostoma scalare), sum er
vanlig í Føroyum, er møguliga
serstakt slag ella undirslag.
Rossafirvaldur (Abromias
assimilis jenskjeldi) er eitt serstakt
undirslag.
Tað eyðkennir klukkufaununa í
smáum oyggjum, at lutfalsliga
nógv sløg liva sum ránsklukkur.
Tær mest eyðsýndu klukkurnar
(Coleoptera) eru tær í
svartaklukkuættini (Carabidae).
Í graslendi er sera vanligt at
bera eyga við svartaklukkuna
Patrobus septentrionis, men
eisini Pterostichus adstrictus og
Pterostichus diligens, ið ikki eru
vanligar, trívast best í graslendi.
Veðurlagið og viðurskiftini í
moldini eru góð hjá møðkum
1
Grátítlingur
Svartaklukkan Nebria rufescens
Blómufluga

og sniglum. Hóast tað einans
eru 11 sløg av reyðmøðkum
(Lumbricidae) í Føroyum, so
kunnu teir vera upp í 200-300
í tali á einum fermetri. Teir
vanligastu og mest eyðsýndu
eru hagamaðkur (Lumbricus
rubellus) og garðmaðkur
(Dendrobaena rubida). Líkt er
til, at reyðmaðkarnir í Føroyum
eru fyri hóttafalli av nýsælendska
flatmaðkinum (Arthurdendyus
triangulatus).
Vit vita ikki neyvt, hvussu nógv
djórasløg eru á landi í Føroyum.
Ein samanteljing vísti yvir 1000
sløg av skordýrum (Insecta),
harafturat kemur ein hópur av
ryggleysum djórum, so sum
ormar, maðkar, sniglar o.tíl.
Helst eru tað nógv sløg, sum
ikki eru skrásett enn. Hóast hetta
kanska ljóðar av nógvum, so er
djóralívið lutfalsliga fátækt av
fleiri orsøkum. Føroyar eru lítlar
fjarðskotnar oyggjar, og tá er
trupult hjá nýggjum sløgum at
koma til og búøkini eru ikki so
nógv ella stór. Hartil vóru Føroyar
fjaldar undir ísi til fyri 10.000
árum síðan.
Djóralívið í Hósvík
Fuglur
Fleiri gongutúrar vórðu gjørdir
í Hósvíkshaga í summar við tí
fyri eyga at fáa eitt yvirlit yvir
fuglalívið har.
Fleiri áhugaverdar eygleiðingar
vóru, m.a. varð rakt við
krákureiður, bládúgvureiður og
skatumásabøli. At síggja til var
eisini eitt ternubøli, har ternurnar
vardu eitt økið, men áðrenn
ternureiðrini kundu teljast, varð
líkt til, at gongdin her var tann
sama sum aðrastaðni í landinum
– ternurnar rýmdu, áðrenn nakað
kundi koma undan.
Nevnast skal, at ikki varð gingið
niðan fyri landsvegin, og tí
ber ikki til at siga, hvørt æðu-,
villdunnu- ella onnur reiður vóru
har.
Tølini í talvuni eru metingar.
Skordýr
Tann 9. juni vórðu fellur settar
niður í trimum støðum. Á hvørjum
stað vóru 5 sonevndar fallfellur
(Barber-fellur) settar og fyltar
við 4% formalini. Hæddirnar,
har fellurnar vórðu settar, vóru
ávikavist 160, 330 og 540 m.y.h.
Tær vórðu tømdar aftur tann
11. juli. Tey fangaðu djórini
kundu bólkast í 5 flokkar, ið
hoyra undir liðdýr (Arthropoda).
Flestar av teimum vóru klukkur
20
Skatumási
Gammavongur
Havhestur 5-25 pør
Tjaldur 10-20 pør
Lógv 1-3 pør
Mýrisnípa 3-10 pør
Spógvi 2-6 pør
Skatumási 25-40 pør
Likka 5-10 pør
Fiskimási 3-7 pør
Terna 5-15 pør
Bládúgva 1-2 pør
Títlingur og grátít. 3-10 pør
Músabróður 1-2 pør
Steinstólpa 5-10 pør
Kráka 1 par
Ravnur Sæst
Stari Sæst
Kjógvi Sæst
Stelkur Sæst
Villdunna Sæst
Æða Sæst
Tjaldursgrælingur Sæst
Ternur
(Coleoptera) – 4 klukkuættir
vórðu taldar. Talríkasta ættin var
svartaklukkuættin (Carabidae)
– 4 svartaklukkusløg vórðu tald,
og tey vóru um helvtin av øllum
teimum funnu lívverunum.
Úrslitið vísir eina greiða gongd
frá fáum klukkum niðarlaga, til
nógvar ovast. Hetta er gongdin
fyri øll sløgini av svartaklukkum.
Skildisklukkuættin (Staphylin-
idae) vísti ikki sama neyva
mynstur, men allar seks
klukkurnar av Chrysolina
staphylea vórðu funnar ovast.
Flugusløgini (Diptera spp.) sýna
sama mynstur. Hinir flokkarnir,
hoppstertur (Collembola),
eiturkoppar (Aranaea), torvatrøll
(Opiliones), mottur (Acari),
firvaldar (Lepidoptera) og
Hymenoptera (einki føroyskt
navn) vístu einki greitt mynstur
ímillum fellurnar.
Aðrar kanningar í
Føroyum
1978-1979 vórðu
kanningar gjørdar
í Føroyum, har
innsavningarhátturin
var tann sami sum
her. Tá vórðu yvir
100 fellur settar upp
runt um í landinum,
og vórðu tær hartil
stuðlaðar við øðrum
innsavningarháttum.
Bólkarnir, sum tá vórðu
kannaðir, vóru klukkur,
eiturkoppar, torvatrøll,
sniglar (Gastropoda), reyðmaðkar
(Lumbricidae) umframt
túsundbein og skolopendarar
(Chilopoda og Diplopoda).
Úrslitið varð, at vit nú hava eitt
gott yvirlit yvir, hvussu vanlig
einstøku sløgini eru, umframt at
vit kenna teirra útbreiðslu og hvat
búøki tey nýtae.
Síðstu árini hava nógvir firvaldar
(Lepidoptera) verið innsavnaðir
við ljósfellum, vínsnórum og
øðrum. Úrslitið er, at vit nú kenna
væl til útbreiðsluna hjá vanligu
sløgunum, umframt at nýggj sløg
verða funnin á hvørjum ári.
Ovast Mittast Niðast
Collembola 25 19 28
Arachnida
Aranaea 26 25 24
Acari 2 2
Opiliones 151 69 112
Lepidoptera 1
Diptera 73 14 4
Hymenoptera 6 2
Coleoptera
Staphylinidae 198 225 16
Byrrhidae 7
Chrysomelidae
Chrysolina staphylea 6
Carabidae
Notiophilus biguttatus 6 9 1
Patrobus septentrionis 213 196 77
Trechus obtusus 276 86 7
Nebria rufescens 160 47 8
Samanlagt 1142 698 281 Chrysolina staphylea
21
Eiturkoppur
Graslendi í haga

Mannagongdir
Skordýr
Høvuðsdentur verður lagdur á at
savna inn og skráseta skordýr.
Í fyrstu atløgu er ikki ætlanin at
gera royndir, einans at skráseta
hvar og undir hvørjum umstøðum
djórasløg og djórasamfeløg
finnast. Til hetta krevst víðfevnd
innsavnan, tí sum Bengtson vísir
á, so vóru tað helst fleiri sløg, ið
teir ikki funnu, tí teir ikki vóru
nóg víðfevndir.
Innsavningarhættirnir verða
fleiri:
Fallfellur vórðu nýttar í
Hósvíkshaga á trimum støðum í
ein mánað á sumri 2006. Úrslitini
síggjast aðrastaðni í hesum
bóklingi. Fallfellur eru heilt
einfalt íløt, sum verða sett niður
í jørðina, við ovara kantinum
ájavnt við svørðin. Íløtini verða
fylt við einhvørjum, sum drepur
og varðveitir skordýrini, sum
detta niður í tey. Íløtini verða
skift við jøvnum millumbilum og
savna serstakliga tey djór, sum
ganga nógv í svørðinum. Hetta
eru svartaklukkur, eiturkoppar og
torvatrøll.
Ljósfellur fanga flúgvandi
skordýr, bæði flugur, Hymenoptera
(vespur og líknandi) og firvaldar.
Vínsnórar fanga serstakliga
firvaldar.
Berlese-traktir fanga serstakliga
smádjór sum hoppstertur og onnur
smá liðdýr (Arthropoda).
Her verður ein bøkkur lagdur á
eina rist oman á eina trakt, sum
leiðir í eitt ílat. Yvir bøkkinum
verður ein pera sett, sum hitar og
turkar bøkkin omanífrá. Fellan
virkar soleiðis, at smádjórini
skríða niðureftir, til tey detta í
traktina.
Við glúpi og bust verður roynt
at fáa dýr úr áum og giljum. Ein
glúpur verður settur á botnin
í einari á, og skavað verður í
botninum omanfyri. Tá fara dýr
við streyminum niður í glúpin.
Eisini verða steinar savnaðir og
bustaðir fyri at loysa tey dýr,
sum sita føst. Á henda hátt verða
klukkur, várflugur (Trichoptera)
og onnur dýr og maðkar fingin.
Neyðugt er eisini at savna inn
maðkar (Oligochaeta) og onnur
bleyt djór. Ikki er greitt enn, hvat
háttalag skal nýtast her.
22
Ovarlaga í Hósvíkshaga
Várflugur eru knýttar at áum og gilum
Fuglar
Neyðugt er við føstum
mannagongdum, tá ið fuglur skal
teljast. Er tað stór øki, sum t.d.
ein oyggj ella allar Føroyar, ber
illa til við lítlari arbeiðsorku at
fáa eitt neyvt tal av pørum. Her
er rættast at telja eftir ávísari
mannagongd, sum ikki gevur
neyva talið á pørum fyri oyggina
ella Føroyar, men sum gevur eitt
tal, sum kann sammetast ár um ár.
Tá ber til at fáa eina fatan av, hvør
gongdin er. Hesar teljingar kunnu
vera sonevndar punktteljingar,
har steðgað verður á einum
ávísum staði og talt verður í fimm
minuttir, ella transekt-teljingar,
har gingið verður, meðan talt
verður.
Snýr tað seg um eitt lítið økið
sum Hósvíkhagi, ber til at telja
so, at rætta talið á pørum fæst
á hvørjum ári. Her kann hagin
býtast í smærri partar, og gjørt
verður síðan upp, hvussu nógv
pør eru í hvørjum parti.
Væntaði úrslit
Kanningarnar fara at geva okkum
innlit í tættleikar av djórum, og
harvið hvussu nógv djór eru á
einum ávísum øki. Hetta gevur
vitan um, hvønn týdning djórini
hava í vistskipanini. Eisini
verður gjørligt at siga nakað
um, hvussu vanlig einstøku
sløgini eru. Roknað verður við
veðurlagsbroytingum, og tí er tað
serstakliga áhugavert at síggja,
hvussu sløgini eru skipað í mun til
hæddina – tey, sum einans liva á
køldum fjallatindum, fara neyvan
at hóra undan, verður veðurlagið
heitari.
At kenna fuglalívið er av stórum
týdningi. Ikki bara fyri at kenna
júst henda partin av vistskipanini,
men tí, at tað hevur verið víst á
í fleiri føri, at tað er sera góður
ávísi (indikator) fyri støðuna
hjá vistskipanini sum heild.
Harumframt kann tað vera ávísi
fyri, at okkurt er galið í onkrum
liði í vistskipanini.
Í ES-høpi verða sløg av fuglum
bólkað og nýtt sum ávísi fyri,
hvussu eitt nú dyrkað lendi er
fyri, ella hvussu skógurin er
fyri. Sløgini verða bólkað eftir
tilknýti til eitt ávíst búøki, og øll
gongdin hjá hvørjum bólki sigur
nakað um gongdina hjá hesum
búøki. Arbeitt verður í løtuni við
at skipa líknandi ávísar fyri øll
Norðurlond, og Ísland og Føroyar
eru eisini við í hesum arbeiði.
Tað hevur stóran týdning at
kanna, ymiskar liðir í náttúruni,
yvir longri áramál. Sum dømi
kann vísast á, at lomvigi hevur
verið taldur í Høvdanum í
Skúvoy á hvørjum ári síðan 1972,
og tí kenna vit gongdina har.
Hesar teljingar og tær teljingar,
sum verða gjørdar runt landið
tíggjunda hvørt ár, gera, at vit
kunnu knýta gongdina hjá fugli
saman við gongdini hjá æti og
fiski umframt hitan í sjónum.
23
Graslendi í haga
Hósvíkshagi er brattur

(Empetrum hermaphroditum),
aðalbláber (Vaccinium myrtillus),
sjáldnari eisini føroyskur
klokkulyngur (Erica cinerea)
og heiðabláber (Vaccinium
uliginosum). Hópur av urtum
finnast eisini á lyngheiðunum,
eitt nú ber til at nevna børkumuru
(Potentilla erecta), fagurligt
pirikum (Hypericum pulcrum)
og smá silkibond (Polygala
serphylla).
Lyngheiðar eru bert á størstum
oyggjum og trívast best á lýggjum
suðurvendum fjallasíðum. Á
skuggasíðum er einki heiðalendi.
Mett verður, at sólin er tann
avmarkandi avgerandi orsøkin til,
at heiðalyngur trívst í Føroyum.
Tá má havast í huga, at hóast
heiðalyngur skal hava eitt sindur
av seyðabiti fyri at kunna vaksa,
kann ov nógv seyðabit eisini týna
heiðalyngin.
Oman fyri 200 m minkar
útbreiðslan av berjalyngi og
bláberjavøkstri so smátt eisini, til
o.u. 400 m yvir sjóvarmálanum,
har ið hesi sløgini eisini eru burtur.
Valdandi vøksturin er graslendi
við sløgum, sum bæði vaksa í
láglendi og á háfjallinum.
Á háfjallinum, sum er oman
fyri 400 m, verður vøksturin
berligari við sløgum, sum
finnast í láglendinum á tí
arktiska økinum. Urtapílur (Salix
herbaceae), aksgrógvin bløðkuurt
(Bistorta vivipara) og grámosi
(Racomitrium lanuginosum) eru
valdandi sløgini.
Kunnleikin um hagan
Hósvíkshagi vendir eystureftur
ímóti skuggasíðuni og vantar
heiðalendi her.
Niðasti parturin av haganum er
lutvíst taðaður upp til 150 m,
omanfyri er tættur lágvaksin
graslendisgróður, har sløg sum
rísið hvassagras (Nardus stricta),
angaroykgras (Antoxanthum
odoratum), børkumura (Potentilla
erecta) og tálgarsteinbrá (Galium
saxatilis) eru valdandi. Í botninum
er nógv til av mosasløgunum
vanligum stásmosa (Hylocomium
splendens), eingjarskreyti
(Rytidiadelphus squarrosus) og
urðarskreyti (Rytidiadelphus
loreus). Á háfjallinum er vanligur
háfjallagróður (sí omanfyri)
Nøkur fyribils úrslit
Eitt vakstrarkort yvir økið er gjørt
eftir loftmyndum. Bólkingin av
vakstrarøkjunum varð gjørd
eftir litum á loftmyndunum. Eitt
einsháttað økið varð avmarkað,
og øki, sum líktust, vórðu bólkað
saman.
Úrslitið vísir, at tað ber til at býta
hagan upp í trý vakstrarbrigdi.
Tey svara væl til kanningar, ið eru
gjørdar aðrastaðni í Føroyum (sí
omanfyri).
Aðrar kanningar í
Føroyum
Gróðrarlagið økist
Í 1999-2001 varð vøksturin á
fimm fjøllum í Føroyum kannaður
frá láglendinum og upp á
fjallatind. Í 2001 vórðu girðingar
settar upp í trimum hæddum, eitt
á hvørjum av teimum trimum
vakstrarbeltunum á Sornfelli.
Úrslitið av hesum kanningum
vísir, at longu eftir fýra árum sæst
týðiligur munur á tí, ið er inngirt
og uttanfyri. Í 600 m hædd vístu
kanningar, at gróðrarlagið (en.
vegetation cover) er økt við
Plantuvøkstur á
fjallasíðum
Vøksturin í láglendinum
í Føroyum er lyngheiðar.
Teir fara upp í 200 m hædd,
har lyngheiðavøksturin
hvørvur. Ráðandi planurnar
á lyngheiðunum eru vanligur
heiðalyngur (Calluna vulgaris),
tvíkynjaður berjalyngur
Anna Maria Fosaa
ph.d.
Plantuvistfrøðingur
Fosaa, A.M. 2004.
Biodiversity patterns of
vascular plant species in
mountain vegetation in
the Faroe Islands
Diversity and Distribution,
10: 217-223
Fosaa, A. M. 2004.
Altitudinal distribution of
plant communities in the
Faroe Islands
Fróðskaparrit, 51: 200-211
Fosaa, A.M., Olsen E.
Five years of grazing
experiment in mountain
vegetation of the Faroe
Islands
(in prep)
Jóhansen, J. 1985.
Studies in the vegeta-
tional history of the Faroe
and Shetland Islands.
Fróðskaparrit, Tórshavn
117p.
100
200
300
400
500
600
700
800
900
m.y.h.
Suður
No
rð
ur
Turrur graslendisgróður
og grámosagróður
Vátur graslendisgróður
Lyngheiðagróður
Háfjallabeltið
Lágfjallabeltið
Láglendið
0
Vøksturin broytist upp eftir fjallinum
Plantuvøksturin
Vøksturin í Hósvíkshaga er eyðkendur fyri
eystur- og norðurvendar fjallasíður, har eingin
lyngheiðavøkstur er. Í láglendis- og lágfjallabeltinum
er vátur graslendisgróður, sum broytist til turrari
graslendisgróður og grámosagróður í háfjalla-
beltinum. Veðurlagsbroytingar og árinið frá fólki hava
broytt vøksturin til tað, hann er í dag. Við tí fyri eyga at
endurskapa upprunaligan gróður uttan seyðabit fara
vit at kanna, hvussu skjótt gróðrarlagið mennist og
hvørjar plantur hvørva og hvørjar koma aftrat.
Vanligur heiðalyngur Lendið víð rísnum hvassagras Innhegning í 100 m hædd
Urtapílur
224

14%, og miðallongdin á longsta
grasablaði er økt við < 1 cm (úr
4,4-5,5 cm).
Í 100 m hædd er munurin í
gróðrarlagnum innan fyri og uttan
fyri girðingina øktur við 17%
eftir fimm árum. Miðallongdin
á longsta grasstráði er økt við 9
cm (úr 14,5-23,5 cm). Eingin
frámerkjandi (signifikantur)
munur í samansetingini var
funnin, t.e. einki slag er horvið,
og einki nýtt er komið afturat.
Fyri at fáa slíkar broytingar skal
longri tíð til. Hinvegin so hava vit
longu fingið frámerkjandi økingar
í lívmegninum (en. biomass); tað
vísir seg á tí øktu grasalongdini
og økta gróðrarlagnum. Hesi
fyribilsúrslit vísa okkum eisini,
at seyðurin bítur líka væl í erva
sum í láglendi. Eisini vísir hetta,
at tilvøksturin gongur seinni fyri
seg í erva enn í láglendinum.
Plantusløgini fækkast
Vanligt er, at talið á sløgum
minkar við hæddini, og kemst
tað m.a. av, at tað gerst kaldari og
vindurin gerst harðari, jú longri
tú fert upp. Úrslitið er, at talið á
gróðrardøgum minkar (samløgan
av stigum oman fyri 5oC). Tað
er ikki bert talið á sløgum, sum
fækkast, men summi sløg hvørva,
tá ið tú kemur eitt petti upp eftir
fjallasíðuni. Her finna vit onnur
sløg, ið tola betur veðurlagið í
erva. Talið á sløgum minkar ikki
javnt niðan eftir fjallasíðuni.
Kanningar hava víst, at størsta
talið á sløgum er, har tvey
vakstrarbelti møtast. Hetta er 250
m yvir havið, ímillum láglendi og
lágfjallabelti og aftur við 500 m
yvir havið, millum lágfjallabelti og
háfjallabelti. Hendan broytingin
av sløgum fylgir væl broytingini í
gróðrarlagnum. Soleiðis at skilja,
at vit finna mesta gróðrarlagið,
har størsta talið á sløgum er.
Mannagongd í
vakstrarkanningunum
Fýra støðug arbeiðsøki á
100 m2 verða kannað innan
fyri hvørt av teimum trimum
vakstrarbrigdunum, sum eru víst á
vakstrarkortinum. Seks uttan seyð
og seks við tillagaðum seyðabiti,
t.e. tilsamans 12 í tali. Á hvørjum
av hesum tólv arbeiðsøkjunum
verða 8 minni stórøki kannað;
tey eru 0,25 m2 til støddar. Hesir
ferningar verða býttir sundur í
25 (0,01 m2) smáøki, og sløgini
0
10
20
30
40
50
60
70
0
20
40
60
80
100
0
20
40
60
80
100
100 200 300 400 500 600 700 800 900
S
pe
ci
es
ri
ch
ne
ss
Altitude (m a.s.l.)
Total vegetation cover (%
)
Talið í mun til hæddina Talið av vakstrardøgum í mun til hæddina
Vøksturin í Hósvíkshaga flokkaður í 7 vakstrarøki
Gróðrarlag
20
01




2
00
5
verða viðmerkt. Á hendan hátt fáa
vit tíðleikan á øllum sløgunum
frá 1-25. Á hesum smáøkjum
verður tíðleikin av øllum hægri
plantum, skónum og mosum
skrivaður niður. Harafturat verður
eisini gróðrarlag og hæddin á
vøkstrinum mátað. Endamálið við
hesum er at fylgja við í broytingum
í vakstrarsamansetingini, tapi
og missi av sløgum og at royna
at endurskapa so upprunaligan
vøkstur, sum til ber.
Sáðkornskanningar hava verið
gjørdar á økinum. Við støði
í hesum kanningum er eisini
møguligt at gera smærri royndir
við at planta tey sløg, ið ikki
síggja út til at koma aftur bert við
at halda seyðin burtur, men skulu
hava hjálp.
Væntaði úrslit
Hvørjar broytingar vit fara at koma
fram til, kunnu vit lutvíst finna
fram til við at hyggja at okkara
vakstrarsøgu. Vakstrarsøgan lýsir
broytingina í plantulívinum síðan
seinastu ístíð, frá tí tíðini, tá ið
ísurin hvarv og nærum ongar
plantur vóru í Føroyum, og fram
til landnámið. Tvær høvuðs
orsakir eru til, at vøksturin er
broyttur í Føroyum. Tær eru
veðurlagsbroytingar og árin frá
fólki. Áðrenn fólk fluttu higar,
var lendið ikki bitið av seyði,
men stórvaksin urtagróður
vaks í slættlendi. Hendan
vøkstur finna vit nú á døgum
bert í brattlendi og í gjáum, har
seyður ikki sleppur framat at
bíta. Eisini var nógv meira til
av runnavøkstri so sum ymisk
sløg av píli (Salix) og baraldur
(Juniperus communis).
Hugsandi er, at hesi sløgini
hava verið nýtt til brenni, og
baraldurin hevur verið nýttur
at roykja kjøt við. Tískil eru
hesi sløgini nú á døgum sera
sjáldsom og vaksa mest, har
ikki slepst framat.
Kanningarnir, sum vit tey seinastu
árini hava gjørt á Sornfelli, vísa, at
bert eftir stuttari tíð gerst vøksturin
nógv hægri, og væntast kann, at
rótgreiningin á plantunum eisini
er styrkt. Hetta hevur við sær, at
planturnar eru betur førar fyri
halda fast í moldini, soleiðis
at vandin fyri jarðspelli
gerst minni.
Fyri at kunna gera
metingar um, á hvønn hátt
framfylgingin fer at fara
fram, t.e. í hvørjari raðfylgju
í vistskipanini planturnar
fara at taka øki, mugu vit
hyggja at, hvørji úrslit
granskarar í londunum
uttan um okkum eru komin
fram til.
Vanligt er, at tá ið seyður
verður tikin av einum øki,
minkar talið á sløgum ta
fyrstu tíðina. Orsøkin er
tann, at tey sløgini, sum
seyðurin vanliga bítur, fáa
betri lívskor, og tey mest
áræsnu av teimum vinna í
kappingini um ljósið. Tá ið
ein tíð er fráliðin, broytist
hetta aftur og fleiri nýggj sløg
koma til.
Baraldur
Gjógv
Roykangagras
226

Leiðin til burðardygt seyðabit í Føroyum • 2006 • Búnaðargrunnurin • Jarðfeingi • Føroya Náttúrugripasavn