A comparative analysis of the image of man and woman in illustrations of textbooks for first grade children

Abstract

In the paper we present the results of comparative analyses of the image of man and woman in the series of various editions/versions of the textbooks The world around us for first grade children. One analysis was made in 1999, and analysis of three new alternative textbooks for first grade children was made 2005. The patriarchal model of genders existed in the old generation of textbooks. In the new generation of textbooks there is a much more balanced treatment of different genders. However, the social context and reality are very important for interpretation of the results.Na rodnoj ravnopravnosti se insistira u svakom drustvu koje nastoji da bude demokratsko i ona bi trebalo da bude ugradjena u obrazovni sistem zemlje. Obrazovanje je u ovom pogledu posebno vazno, jer ima razvojno-formativnu ulogu, utice na razvoj stavova, celokupnog sistema vrednosti, a time i na ponasanje jedinke u svakodnevnom zivotu. Udzbenici su bitan aspekt kvalitetnog obrazovanja i imaju veoma vaznu ulogu u procesu socijalizacije deteta. Svojim eksplicitnim, ali i skrivenim, implicitnim porukama udzbenik doprinosi razvoju odredjenog sistema vrednosti kod dece i mladih, nudi im pozeljne modele pojedinca i ponasanja u datom drustvu, deluje i na podrzavanje ili suzbijanje odredjenih stereotipa i predrasuda prema pripadnicima drugih grupa. U ovom radu dati su rezultati komparativne analize tipicnog zenskog i muskog lika u udzbenicima prirode i drustva za prvi razred osnovne skole. Jedna analiza je uradjena 1999. godine, a 2005. su uradjene analize tri nova alternativna udzbenika za ovaj predmet (sada pod nazivom "Svet oko nas"). U radu su analizirani muski i zenski likovi na ilustracijama u udzbenicima Svet oko nas za I razred (Zavod za udzbenike i nastavna sredstva, Narodna knjiga, Kreativni centar, 2004) i rezultati te analize su uporedjeni sa rezultatima ranije obavljene analize udzbenika Priroda i drustvo za I razred, Zavod za udzbenike i nastavna sredstva, 1999.god. (v. Marinkovic, S. & Pesikan, A. (1999). Tipican muski i zenski lik u udzbenicima Priroda i drustvo. Psihologija, 3-4, 225-240). Analizirani su muski i zenski likovi koji se nalaze na ilustracijama, decji i odrasli, njihova ucestalost javljanja, u kojim aktivnostima i ulogama se likovi pojavljuju, kakav je odnos medju polovima i da li se, eventualno, javljaju polni stereotipi. Analizu su obavljala dva nezavisna procenjivaca. Glavni rezultati koji su dobijeni u ovom istrazivanju su sledeci: ?Na ilustracijama u svim analiziranim udzbenicima likovi devojcica i decaka pojavljuju se podjednako cesto. Ovo je znacajan nalaz, jer se u brojnim drugim zemljama decaci pojavljuju statisticki znacajno cesce od devojcica. ?Repertoar aktivnosti u kojima se prikazuju decji muski i zenski likovi je isti, najcesce su to skolske i igrovne aktivnosti (tri cetvrtine svih prikazanih aktivnosti), ali se decaci u razlicitim aktivnostima pojavljuju cesce od devojcica. ?Repertoar decjih intelektualnih aktivnosti je dosta siromasan u analiziranim udzbenicima. Decaci su glavni nosioci intelektualnih aktivnosti. ?Kao i u drugim istrazivanjima i ovde su decaci prikazani kao fizicki aktivniji (devojcice su cesce date u ulozi posmatraca) i skloniji riziku, oni su oni koji krse pravila, izlazu se opasnostima, ali i resavaju probleme i pomazu ugrozenima. ?Po izgledu dece, lik decaka vise odgovora savremenom detetu, dok su devojcice cesce date u romanticnoj varijanti, skoro uvek u suknjici ili haljinici, sa romanticnim masnama u kosi, bez obzira na vrstu aktivnosti kojom se bave. ?Medju odraslim likovima na ilustracijama se znatno cesce javljaju muski likovi. ?U novim udzbenicima glavne zenske uloge su porodicna i profesionalna, ali se u odnosu na stare udzbenike znacajno povecao procenat prikazivanja zena u profesionalnoj ulozi. Muskarci su bili i ostali najcesce prikazani u profesionalnoj ulozi, u porodicnoj mnogo redje i u manjem procentu nego zene. ?Lista muskih zanimanja je mnogo bogatija od liste zenskih. ?U novim udzbenicima repertoar intelektualnih i umetnickih zanimanja je nesto bogatiji nego u starim, mada ih i dalje ima manje nego manuelnih, zanatskih. U novim udzbenicima najcesca prikazana muska zanimanja su: poljoprivrednik, poslovi u zdravstvu (lekar, stomatolog, veterinar), muzicar, zanatlija i nastavnik. Ubedljivo najcesce zensko zanimanje je nastavnica, kao sto je i u realnosti obrazovanje dominantno "zensko polje". U okviru iste struke muskarci se cesce bave zanimanjem koje zahteva fakultetski nivo obrazovanja, a zene pratecim, koja najcesce podrazumevaju srednjoskolski nivo (npr. muskarac je lekar, a zena je medicinska sestra). U odnosu na staru generaciju udzbenika, ima promena na bolje u prikazivanju muskih i zenskih likova. Lik zene se pomera od lika majke i domacice, ka licnosti koja je prisutna i kompetentna i u drugim podrucjima, posebno profesionalnom. Ipak, i u novim udzbenicima ima tradicionalnog gledanja na musku i zensku ulogu (cesto datih indirektno) i javljaju se polni stereotipi. Medju vec klasicnim stereotipima su sledeci: da su decaci oni koji su aktivni, a devojcice one koje prate i posmatraju sta oni rade; decaci su oni koji se uglavnom bave sportom, intelektualnim aktivnostima, istrazivanjem, izvode oglede; decaci su akteri svih opasnih situacija i situacija u kojima bi trebalo resiti neki problem; u porodicnim situacijama majke i cerke postavljaju sto, dok otac i sin cekaju da sto bude postavljen; dete za ruku na ulici vodi samo majka i sl. U starim udzbenicima prisutan je patrijarhalni model rodnih uloga, dok je u novim udzbenicima tretman razlicitih polova mnogo vise izbalansiran. Medjutim, realnost i socijalni kontekst su veoma vazni za interpretaciju rezultata. U nasoj zemlji muskarci i zene su izjednaceni u svojim pravima, ali je tradicionalni obrazac odnosa medju polovima jos uvek prisutan u svakodnevnom zivotu. To otvara pitanje kako rodnu ravnopravnost tretirati u udzbenicima, sta je idealan model rodnih odnosa u specificnom socio-kulturnom kontekstu? Udzbenik ne bi trebalo samo da reflektuje odnose iz realnog zivota, vec i da ide korak napred. Ono sto je sigurno, udzbenik ne sme biti predaleko od realnog socijalnog konteksta (ako zeli da bude uticajan), ali je neophodno da kultivise i podrzava razvoj ravnopravnih, humanih i zdravih odnosa medju polovima.