Kuraklık Gidiş ve Büyüklüğünün Zaman ve Mekan Boyutunda Belirlenmesi: Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Alanında Bir Uygulama

Abstract

İklim değişikliği, kuraklık gidişinin alansal ve zamansal yayılımının izlenmesinde farklı yaklaşımları ortaya konarak analitik çözümlemeleri ihtiyaç haline getirmiştir. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında; 19 242 km²’lik büyüklüğü ile sulama alanlarının %50’sine sahip Şanlıurfa’da yürütülen bu çalışmada, farklı yöntemler kullanılarak meteorolojik kuraklığın alansal-zamansal eğiliminin ve büyüklüğünün (hızının) belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada; Şanlıurfa, Birecik, Akçakale, Ceylanpınar ve Siverek meteoroloji istasyonlarının 1965-2020, Bozova istasyonun ise 2000-2020 yıllarına ait yıllık toplam yağış ve ortalama yıllık maksimum sıcaklık serileri kullanılmıştır. Her istasyon için “Erinç Kuraklık/Aridite İndeksi”(EKİ) yıllık olarak hesaplanmış; EKİ serilerine Run (Swed-Eisenhart), Otokorelasyon, Mann-Kendall gidiş ve Sen eğim gidiş testleri %5 önem düzeyinde uygulanmıştır. Run ve otokorelasyon testine göre EKİ (Im) serilerinin bağımsız oldukları sonucuna varılmıştır. EKİ serilerinin medyan değerleri, Mann-Kendall gidiş testi ve Sen eğim gidiş analizi sonucunda hesaplanan istatistikler kullanılarak Coğrafi Bilgi Sistemi ortamında Ters Uzaklık Yöntemi ile; “Mann-Kendall Gidiş”, “Sen Eğim Gidiş” ve “Erinç Kuraklık İndeksi” haritaları elde edilmiştir. Sonuç olarak Şanlıurfa ilinde kuzeyden güneye doğru EKİ değerlerinin azalan yönde anlamlı gidişler oluşturduğu, gidiş hızlarının (Im/yıl) azalan yönde artış gösterdiği belirlenmiştir. Beklenen bir şekilde, Suriye sınırına yaklaştıkça kuraklık şiddetinin artığı saptanmıştır. Atatürk, Birecik ve Karkamış barajlarının Şanlıurfa'daki kuzeyden güneye doğru olan alansal ve zamansal kuraklık gidişini Bozova haricinde engellemesinin beklenemeyeceği sonucuna varılmıştır. Climate change has made analytical analysis a necessity by presenting different approaches in monitoring the spatio-temporal trend of the drought. This study carried out in Sanliurfa province, covering 50% of the Southeastern Anatolia Project (GAP) irrigation area. It is aimed to determine the spatio-temporal trend and magnitude of meteorological drought by using different methods. To this end, the long-term annual total precipitation and average annual maximum temperature series were obtained from Sanliurfa, Birecik, Akcakale, Ceylanpinari, Siverek for the years 1965-2020 and Bozova (2000-2020) meteorological observation stations. Based on the data obtained, “Erinç Drought/Aridity Index” (EDI) values calculated annually for each station; the runs (Swed-Eisenhart), autocorrelation, Mann-Kendall trend and Sen's slope tests were applied at 5% significance level. According to the runs and autocorrelation tests, it was determined that the EDI (Im) series were statistically independent. Median values of the EDI series, Mann-Kendall trend test (Z) and Sen's slope (Q) statistics for each meteorological station were utilized to produce "Mann-Kendall Trend", "Sen's Slope Trend" and "Erinç Drought Index" maps by the Inverse Distance Weighted Interpolation technique in the Geographical Information System environment. Consequently, it has been determined that the EDI values show a significant downward trend from north to south in and around Sanliurfa; the magnitude of trend, i.e. its speed, (Im/year) tends to increase in the direction of decreasing land elevation. Not surprisingly, the closer to the Syrian border, the more severe the drought episodes. Research results led us to conclude that Atatürk, Birecik and Karkamis dams can not be expected to prevent the spatial and temporal propagation of the drought from north to south in Sanliurfa, except for Bozova district.