İnsani Gelişme Endeksi ve Alt Endekslerinin Türkiye’deki İller İçin Ölçülmesi ve Analizi

Abstract

Ekonomik büyüme ile kalkınma arasındaki ilişki kalkınma iktisadının temel tartışma konularından birisi olmuştur. Ekonomik büyüme rakamlarının ülkelerin yaşam kalitesi, mutluluk, sürdürülebilirlik, yapabilirlik ve kapasite bakımından karşılaştırılmasına uygun olmadığı yönünde yaklaşımlar ortaya konulmuştur. Bunun çözümü için de farklı ölçüm ve analiz teknikleri önerilmiştir. İnsani gelişmişlik endeksi de bu amaca hizmet eden basit ama etkili bir araç olarak uluslararası alanda kendine önemli bir yer bulmuştur. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından 1990 yılından itibaren her yıl hesaplanan insani gelişme endeksi ile ülkelerin kalkınma, yoksulluk, cinsiyet eşitliği, gelir eşitsizliği gibi konularda karşılaştırılabilmesine imkân tanınmaktadır. Endeksin sınırlı sayıda gösterge kullanarak kapsamlı analizlere imkân vermesi bu çalışmadaki yöntemin sadece ülkeleri karşılaştırmak için değil ülke içindeki farklı idari birimlerin de gelişmişlik düzeylerini ölçmek için kullanılmasına imkân tanımıştır. Bu çalışmada 2014 yılı verileri kullanılarak il bazında insani gelişme endeksi ve alt endeksleri üretilmekte ve insani gelişme endeksi ile diğer alt endekslerin arasındaki ilişki analiz edilmektedir. Sonuç olarak, insani gelişme endeksinin Türkiye’nin batısında doğusuna göre daha yüksek değer aldığı görülmüştür. Ayrıca, insani gelişme endeksi ile gelir ve eğitim alt endeksleri arasında istatistiki güçlü ve anlamlı bir ilişki bulunmuştur.The relation between economic growth and development is one of the main discussion topics of the development economics. There are some arguments claiming that economic growth indicators are not proper tools to measure differences among countries in terms of quality of life, happiness, sustainability, capabilities and capacities. In order to fix this problem several measurement and analysis techniques are proposed. Human development index, which is one of the simple yet effective tools, has become prominent in international fora in this regard. United Nations Development Program’s human development index (HDI) compares countries in terms of development, poverty, gender equality, income inequality, etc. since 1990. As the index enables comprehensive analyses by using a few variables, it could be used not only for comparing countries but also measuring the development levels of different provinces within a country. This study calculates city-level human development index and sub-indexes by using 2014 data for Turkey. Moreover, relations between sub-indexes and human development index are analyzed. As a conclusion, it is observed that human development indexes on the West is higher than on the East part of Turkey. In addition, a statistically strong and meaningful relationship was found between the HDI and income and education sub-indices.