Çevredeki Per ve Polifloroalkil Madde (PFAS) Kirliliği: Tarihçesi, Kaynakları, Analizi, Riskleri ve İlgili Düzenlemeler

Abstract

İnsan nüfusu ile insan faaliyetlerinin artmasına bağlı olarak ortaya çıkan etkiler, dünyayı hızla kirletmekte ve doğal ortamları da giderek kimyasallaştırmaktadır. Per-ve polifloroalkil maddeler (PFAS'lar), 1940'tan sonra üretilmeye başlanan kimyasal bileşiklerdir. Bu maddeler, çeşitli endüstriyel uygulamalarda ve tüketici ürünlerinde yaygın olarak kullanılan, yüksek kimyasal ve termal dirence sahip kimyasallardır. “Sonsuz Kimyasallar” olarak adlandırılan PFAS’lar kalıcılıkları sebebiyle dünyayı kimyasallaştıran insan yapımı maddelere iyi bir örnek teşkil eder. Çok geniş bir ürün yelpazesinde kullanıma sahip olduklarından dolayı insan sağlığına ve çevreye etkilerini değerlendirmek zor olabilmektedir. Bunun için, PFAS’lara maruziyetin kaynaklarını ve sürekliliğini özel bir dikkatle ortaya çıkarmak gerekir. PFAS'lar, keşiflerinden itibaren geniş çapta üretilmeleri ve kullanılmaları, bu kimyasalların çevresel olarak dayanıklı doğası, canlılarda biyobirikimi, potansiyel toksisiteleri, uzak bölgelere taşınımı ve uzun vadede oluşturabileceği diğer olumsuz etkileri nedeniyle ciddi endişelere yol açmaktadır. İlk sentezlerinden, üretimine ve yaygınlaşmasına kadar geçen sürede PFAS’ların tehlikesi nispeten ihmal edilirken, PFAS'ların çevresel varlığı, dağılımı ve potansiyel sağlık riskleri, 21. yüzyılın başından itibaren artan bilimsel araştırmalar ve ileri analitik teknolojilerin geliştirilmesi ile daha detaylı bir şekilde ortaya konulmaya başlanmıştır. Bu çalışmada, PFAS’ların keşfinden günümüze kadar gelişen süreçler, kullanıldığı alanlar, PFAS’ların yapıları, kaynakları, türleri, analizleri, sınıflandırılmaları ve sınırlandırılmaları araştırılmıştır. Yaygınlık, kalıcılık, biyobirikebilirlik, yüksek hareketlilik ve toksisite gibi önemli özellikleri barındıran bu kirleticilerin çevre ve insan üzerinde oluşturduğu riskler açıklanmıştır.