Vertebrate fauna of Vinca - Belo Brdo: Excavation campaigns 1998-2003

Abstract

Vertebrate remains from the Late Vinca layers of the site Belo Brdo in the present day village of Vinca are studied. These include the bones of mammals birds, tortoises, fish, in addition to mollusc shells. The most important are remains of mammals, among which domestic animals slightly outnumber game. Five species of domestic animal are present: dog, and four economically important species - cattle, pigs, sheep and goats. Cattle bones preponderate within domestic animals, but pig remains are also numerous. Red deer, wild boar and roe deer are the most frequently hunted prey. Birds were rarely hunted, but fishing was a regular activity. Occasionally, tortoises and river clams were collected as an additional food supply.Istrazivanja na eponimnom i najznacajnijem lokalitetu vincanske kulture, Belo Brdo u selu Vinca obnovljena su 1998. godine. Osim proucavanja materijalne kulture koja se nastavljaju na prethodna istrazivanja, primene savremene metodologije i novog sistema dokumentovanja iskopavanja, koji treba da omoguce kvalitativan pomak u odnosu na prethodna istrazivanja, nova istrazivanja imaju za cilj i ispitivanje onih aspekata kojima u ranijem periodu nije posveceno dovoljno paznje. To se odnosi, pre svega, na ekonomiku praistorijskih zajednica i eksploataciju prirodnih resursa, u cijem ce desifrovanju odlucujucu ulogu imati arheobotanicka i arheozooloska proucavanja. U ovom radu prikazani su faunisticki ostaci sakupljeni tokom kampanja 1998-2003. godine, do momenta kada je 2003.godine promenjena strategija iskopavanja na lokalitetu. Faunisticki ostaci, kao i sav drugi arheoloski materijal sakupljani su po horizontalnoj mrezi (kvadrati 5 x 5 m i lokusi 1 x 1 m), dok se u toku 2003.godine nije preslo se na sistem kontekstualno definisanih celina. Materijal sa flotacije, koja se vrsi pocev od 2001. godine, i treba da omoguci, osim biljnih, sakupljanje ostataka sitnih kicmenjaka i beskicmenjaka, kao i propustenih fragmenta krupne faune ovde nece biti prezentovan, jer nije zavrseno njegovo izdvajanje iz uzoraka. Ocuvanost kostiju i zuba kicmenjaka je dobra, uglavnom bez tragova postdepozicionog fizicko-hemijskog raspadanja. Tragove raspadanja usled izlozenosti atmosferskim uticajima nosi 7% primeraka od ukupno vise od 20000 fragmenata sisarskih kostiju. Tragovi vatre uoceni su na 6% od ukupnog broja primeraka. Stepen fragmentacije je visok - malo je celih kostiju, dok celih skeleta nema. Faunisticki ostaci obuhvataju ostatke sisara, ptica, kornjaca riba kao i ljusture mekusaca (tabela 1). Po broju primeraka i vrsta najvazniji deo faune predstavljaju ostaci sisara. Taksonomski sastav sisarske faune prikazan je na tabeli 2. Distribucija pojedinacnih taksona izrazena je brojem identifikovanih primeraka, dijagnostickih zona i minimalnim brojem individua. Ostaci domacih zivotinja neznatno su bolje zastupljeni od divljih (slika 1a). Medju domacim zivotinjama govece je najzastupljenija vrsta (slika 1c). Kao i na drugim nalazis tima vincanske kulture krupnog je rasta (tabela 3). Medju donjim vilicama, preovladjuju one kod kojih nije zavrsena smena mlecnih i stalnih zuba, odnosno one koje pripadaju mladim jedinkama, a na osnovu distribucije dimenzija pojedinih delova skeleta moze se pretpostaviti da su zenke brojnije. Gajenje je bilo usmereno na eksploataciju mesa. Za relativno veliki broj nalaza goveceta nije odredjena pripadnost divljoj ili domacoj vrsti, s obzirom na fragmentovanost i prisustvo jedinki koje su po velicini intermedijarne, i mogu poticati bilo od zenki divljeg ili muzjaka domaceg goveceta (slika 3). Jasne razlike u velic ini u odnosu na domacu formu postoje na malom broju primeraka (slika 2). Druga vrsta po brojnosti ostataka medju domacim zivotinjama je svinja. Razlikuje se od divlje na osnovu izrazito manjih dimenzija (tabela 4, slike 4, 5 i 6). Ako ista odstupa od ocekivanog u fauni Belog Brda, to je visoko procentualno ucesce svinje, i medju domacim zivotinjama, i kada se posmatra fauna u celini (slika 1c, d i e). Na osnovu donjih vilica ustanovljena je izrazita dominacija juvenilnih zivotinja. Ovca i koza (tabela 5) su manje zastupljene od goveceta i svinje. Samo jedna cetvrtina jedinki dozivela je zrelost. To pokazuje, da je i u slucaju gajenja ovaca i koza, ono bilo usmereno na eksploataciju mesa. Ostatci psa (tabela 6, slike 7 i 8) cine 5,2% od od ukupnog broja identifikovanih primeraka. Stopa fragmentacije razlikuje se od zivotinja koje su gajene zbog mesa, jer su povremeno ocuvane i cele duge kosti. Zastupljeni su svi skeletni elementi, mada proporcionalno manje donji delovi ekstremiteta. Morfoloske osobine i velicina skeleta odgovaraju malim do srednje krupnim rasama pasa. Prisustvo pasa u naselju, evidentno je ne samo na osnovu njihovih ostataka vec i na osnovu tragova glodanja, koji su registrovani na 9% svih kostiju. Na osnovu tragova kasapljenja na psecim kostima moze se zakljuciti da je psece meso bilo povremeno konzumirano (slika 8). Lov je imao znacajno mesto u ekonomiji. Jelen je najbolje zastupljena lovna vrsta (tabela 7). Najbrojni delovi skeleta su rogovi i kosti ekstremiteta, koji takodje predstavljaju i najkorisceniju sirovinu za izradu kostanih artefakata. Kosti koje nose meso su takodje dosta zastupljene, a mnogi tragovi filetiranja pokazuju da je meso jelena intenzivno konzumirano. Prisustvo svih delova skeleta pokazuje da su zivotinje bile lovljene u blizini i cesto donosene cele na lokalitet. Nekoliko primeraka hiodnih kostiju sa tragovima secenja (slika 9) ukazuju da je primarno kasapljenje bilo praktikovano u samom naselju. Lov je bio orijentisan prema odraslim jedinkama, a odnos izmedju muzjaka i zenki je 3 1. Vec pomenuta divlja svinja je druga po zastupljenosti lovna vrsta. Lovljene su pretezno odrasle zivotinje. Lov na srnu je takodje bio orijentisan ka odraslim zivotinjama, i muzjacima (tabela 8). Treca vrsta jelena pronadjena na Belom Brdu je jelen lopatar, Dama dama. Otkriveno je fragmentovano stablo roga sa ostecenim osnovama parozaka za koje se ne moze reci da li su polomljeni ili odseceni (slika 11), i jos jedan izolovani parozak, koji je bio modifikovan u alatku. Cinjenica da je su jedino rogovi pronadjeni moze biti indikativna. Ne treba iskljuciti mogucnost da jelen lopatar nije ziveo u okolini naselja i nije bio lovljen od strane stanovnika Vince, vec rogovi nabavljeni razmenom sa izvesne razdaljine kao egzoticna roba. Ostale vrste divljih zivotinja su glodari, zecevi (tabela 9) i mesozderi (tabela 10), od kojih je vecina lovljena najverovatnije zbog krzna, ili kao stetocine. Od dabra postoji samo nekoliko primeraka, dok su ostatci zeca cesci. Mustelidi su raznovrsni, ali uglavnom predstavljeni sa svega nekoliko nalaza. Od vidre je pronadjena samo jedna donja vilica. Otkrivena je samo jedna kost vuka, dok su ostaci lisice nesto brojniji. Atraktivno krzno lisice bilo je jedan od razloga zbog koga je lovljena. Donja vilica prikazana na slici 12 pokazuje tragove dranja koze. Od mrkog medveda pronadjene su jedna lobanjska i jedna gornjovilicna kost. Veoma istroseni zubi pokazuju da se radi o vrlo staroj zivotinji. Ribe, ptice, kornjace i skoljke predstavljali su dodatne izvore hrane. Ptice su vrlo retko lovljene. Otkriveno je svega 55 kostiju ptica tokom pet kampanja iskopavanja. Ostatci riba su mnogo brojniji, a na znacaj ribolova, osim ribljih kostiju ukazuju neka orudja pravljena od kosti i roga pre svega harpuni i udice. Na osnovu velicine harpuna i udica, kao i dimenzija razlicitih delova skeleta riba moze se zakljuciti da je lovljena krupna riba, sto ne iznenadjuje kada se ima u vidu polozaj lokaliteta na obali Dunava. Ostatci kornjaca, skoro iskljucivo fragmenti oklopa, prilicno su brojni. Stari prelomi na vecini fragmenata i tragovi gorenja pokazuju da su kornjace koriscene u ishrani, sto iskljucuje da ostatci oklopa poticu od jedinki koje su se ukopale u arheoloski sloj. Na sredini jednog fragmenta oklopa kornjace probusen je otvor (slika 13). LJusture recnih skoljaka nalazene su rasute po naselju, ali i skoncentrisane u hrpama na nekoliko mesta, koje su veoma nalik ostatcima hrane. Posebno je pitanje da li su koriscene u ljudskoj ishrani, ishrani zivotinja ili u neku drugu svrhu, a narocito da li je upotreba skoljaka bila uobicajena praksa tokom citavog trajanja naselja ili se vezuje samo za odredjena kratka razdoblja. Zivotinjske kosti i rogovi korisceni su intenzivno na Belom Brdu za izradu orudja i ukrasnih predmeta. Rogovi jelena predstavljali su omiljenu sirovinu, narocito za izradu orudja koje je najvecim delom korisceno u poljoprivrednim aktivnostima. Za izradu kostanih alatki opet su kosti jelena najvise koriscene, narocito metapodijalne kosti, ali su, kao sirovina, upotrebljavane i kosti drugih vrsta - srne, goveceta, ovce i koze, redje i psa. Najcesci tip kostane alatke je silo.