Planlı Davranış Teorisi Bağlamında Kur’an’da Niyet

Abstract

İnsan davranışlarının kaynağını oluşturan etmenlerin daha iyi anlaşılması için oluşturulan teorilerden bir tanesi Ajzen ve Fishbein tarafından geliştirilmiş olan planlı davranış teorisidir (PDT). Planlı davranış teorisi sayesinde bir davranışın ortaya çıkma ihtimali tahmin edilebilmekle beraber davranışa yönelik amaç belirlenebilir. Aynı zamanda bu teoriye göre kişilerin davranışlarına etki eden en önemli faktör niyettir. Niyet denilince daha çok akla ibadetlerin gerçekleştirilmesi veya kalplerdeki iyi ya da kötü yöndeki arzular gelmektedir. Bunlar doğru olmakla beraber planlı davranış teorisinde kastedilen niyet bir davranışın gerçekleşmesi veya gerçekleşmemesi doğrultusunda kişinin davranışlarının sonuçlarını düşünerek; tutum geliştirmesi, sosyal baskıdan etkilenmesi ve davranışsal kontrol ile hareket etmesidir. İslam dininde ise niyet, istenilen bir şeyi amaçlamada kalbin istenilen şeyde karar kılması ve davranışların meydana gelmesinin kilit noktalarından bir tanesidir. Dolayısıyla bu çalışmanın amacı niyetin Kur’an’da ele alınmasını planlı davranış teorisinin temelini oluşturan “tutum”, “algılanan sosyal baskı” ve “algılanan davranışsal kontrol” başlıkları altında Kur’an’daki etkileşimleriyle ayetler ışığında incelemektir. Kur’an’da niyetin ele alınması ile planlı davranış teorisi arasında ilişkinin kurulabileceği örnek metinler bulgulanmıştır. Çalışma tarihsel dokümantasyon tekniğine uygun olarak işlenmiştir.One of the theories created to better understand the factors that make up the source of human behavior is the theory of planned behavior (TPB) developed by Ajzen and Fishbein. The probability of occurrence of a behavior can be predicted, and intention of the behavior can be determined through theory of planned behavior, At the same time, according to this theory, intention is the most important factor which has influence upon people’s behavior. When we say intention the first thing come to our mined more is the realization of prayers or the good or bad desires in the hearts. These are true though, the intention meant in theory of planned behavior is to consider the consequences of the person’s behavior toward realization or non-realization of a behavior; developing an attitude, being affected by social pressure and acting with behavioral control. In an islamic concept intention is one of the key concept for the heart to decide on the desired thing and the occurrence of behavior in aiming at something desired. Therefore, the purpose of this reserch is to study the bestowment of intention in the Quran under the headings of “attitude”, “perceived social pressure” and “perceived behavioral control” in the light of verses with its interplay in the Quran. Exemplary texts that can discover a relationship between the bestowment of the intention and the theory of planned behavior have been found in the Quran. The reserch has been processed according to the historical documentation technique.